Geopark Đerdap — vrednost koju moramo očuvati

Đerdap je, 10. jula 2020. godine, upisan na listu UNESCO Global Geoparks i time postao prvi geopark u Srbiji. Od tada je prošlo nekoliko godina, mreža geoparkova je narasla, a Đerdap je prošao i prvu proveru kvaliteta — 2026. godine dobio je takozvanu „zelenu kartu“, kojom mu je status potvrđen za naredni četvorogodišnji period (2026–2029). To je dobra prilika da se podsetimo šta geopark zapravo jeste i zašto je ova titula važna za čitavo područje istočne Srbije.

Šta je geopark

Geopark je jedinstveno, geografski celovito područje koje se odlikuje lokalitetima i pejzažima od međunarodnog geološkog značaja, a istovremeno poseduje izuzetno prirodno i kulturno-istorijsko nasleđe. Za razliku od nacionalnog parka, čiji je fokus pre svega na zaštiti prirode, geopark povezuje geologiju, biodiverzitet i kulturu u jednu celinu i aktivno uključuje lokalno stanovništvo — kroz edukaciju, održivi turizam i lokalni ekonomski razvoj.

Članstvo u Svetskoj mreži geoparkova (Global Geoparks Network) obavezno je za svaki UNESCO geopark. Mreža je od 2020, kada je Đerdap pristupio sa još 14 novih članova, znatno porasla: danas broji 241 geopark u 51 zemlji sveta, raspoređen na površini većoj od 882.000 km² — otprilike koliko iznosi teritorija Venecuele. Đerdap je, pored toga, i član Evropske mreže geoparkova.

Zašto baš Đerdap 

Geopark Đerdap prostire se na površini od 1.330 km², i obuhvata područje Nacionalnog parka Đerdap, ali i niz drugih zaštićenih područja nacionalnog i lokalnog značaja — među njima spomenike prirode Prerasti u kanjonu Vratne, Prerast Šuplja stena, Tunelsku pećinu-prerast u kanjonu Zamne, Blederiju, Rajkovu pećinu, kao i bigrene akumulacije kod manastira Tumane i na Belom Izvorcu.

Jezgro područja je Đerdapska klisura — najduža klisura-probojnica u Evropi. Njen složeni reljef, ispresecan klisurama, kanjonima i dubokim uvalama, čuva upečatljiva svedočanstva o geološkom i geomorfološkom razvoju Zemlje tokom desetina i stotina miliona godina.

Geologija tu nije jedini adut. Đerdap je istovremeno i jedno od kulturno najbogatijih područja Srbije: praistorijski lokaliteti poput Lepenskog Vira i Rudne Glave, ostaci rimskih utvrđenja (među kojima i čuvena Trajanova tabla), srednjovekovne tvrđave, stare tradicionalne kuće, crkve i manastiri — svi oni svedoče o hiljadama godina neprekidnog ljudskog prisustva na ovom prostoru, oblikovanog upravo rekom i stenama koje ga okružuju.

Prirodna vrednost područja prepoznata je i kroz niz međunarodnih oznaka koje Đerdap danas nosi istovremeno: međunarodno značajno područje za ptice (IBA), za biljke (IPA), odabrano područje za dnevne leptire (PBA), deo Evropskog zelenog pojasa, područje Emerald ekološke mreže i potencijalno područje evropske ekološke mreže NATURA 2000. Malo je područja u Evropi koja na ovako malom prostoru nose toliki broj različitih međunarodnih priznanja.

Ko brine o geoparku

Geopark Đerdap uspostavljen je na osnovu Sporazuma o saradnji Ministarstva zaštite životne sredine, Zavoda za zaštitu prirode Srbije, JP Nacionalni park Đerdap i četiri lokalne opštine — Golupca, Majdanpeka, Kladova i Negotina — pri čemu je JP NP Đerdap nosilac aktivnosti geoparka. Po definiciji, te aktivnosti treba da budu usmerene na edukaciju šire javnosti o prirodnim i kulturnim vrednostima područja, kao i na razvoj geoturizma, sa ciljem da se podstakne održivi ekonomski razvoj lokalnih zajednica i istovremeno unapredi zaštita prirodne i kulturne baštine.

Upravo je tu težina ove titule: ona nije samo priznanje za ono što područje već jeste, nego i obaveza — da se geološko, prirodno i kulturno nasleđe Đerdapa čuva i prenosi daljim generacijama, uz razvoj koji mu neće štetiti. Periodična revalidacija statusa, poput one iz 2026. godine, služi baš tome — da mreža geoparkova redovno proverava da li se ta obaveza zaista i ispunjava.